Kilka uwag na temat tańca na dworze wawelskim w okresie Złotego Wieku
Dwór wawelski w okresie średniowiecza i renesansu należał do najwspanialszych i najprężniej rozwijających się dworów Europy Centralnej. W bogatym życiu dworu polskiego nie brak było wystawnych uczt, ważnych i odświętnych uroczystości, prestiżowych zjazdów. Wszystkie te wydarzenia są okazją do organizowania zabaw tanecznych, a także przedstawień baletowych, w których często prezentują się dworzanie, a nawet sami władcy. Warto więc zanalizować dokładniej styl i rodzaje tańca panujące na Wawelu w okresie Złotego Wieku.
W odróżnieniu od innych krajów i dworów europejskich, nie posiadamy w Polsce obszernych dokumentów i traktatów poświęconych sztuce tańca w dawnych wiekach. Wiedza związana z historią tańca w Polsce oparta jest na kilku różnych źródłach.
Należą do nich:
zbiory utworów muzycznych (Tabulatura organowa Jana z Lublina – poł. XVI w., krakowska tabulatura lutniowa – II poł. XVI w. oraz rękopis Biblioteki Jagiellońskiej – poł. XVII w.);
opis uroczystości dworskich, w czasie których odbywały się bale i przedstawienia baletowe;
wzmianki o tańcach, krokach i figurach w literaturze polskiej i zagranicznej;
informacje dotyczące mistrzów tańca działających na dworze wawelskim;
przedstawiania ikonograficzne ilustrujące sceny taneczne.
Dokonując analizy stylu tańca w Polsce, musimy również wziąć pod uwagę wszystkie koneksje matrymonialne władców polskich, dzięki którym kultura dworska wzbogaciła się o różne wpływy. Specyficzne położenie Polski między światem Wschodu i Zachodu sprawiło, że sztuka i kultura na dworze wawelskim, wchłaniająca zróżnicowane elementy, nabyła swojego specyficznego i oryginalnego charakteru.
Najwięcej pewnych informacji dotyczących stylu tańca w Polsce zaczęło pojawiać się od czasów przyjazdu na dwór wawelski królowej Bony Sforzy. Niezwykle wykształcona, znająca się na sztuce młoda księżniczka z Bari sprowadziła na dwór polski wielu artystów specjalizujących się w licznych dziedzinach sztuki. Przez wiele lat panowania w Krakowie, Bona zmieniła oblicze dworu, wprowadzając włoską modę i włoskie zwyczaje.
Znając uprzywilejowaną pozycję tańca we włoskim środowisku dworskim i na podstawie przekazów, możemy stwierdzić, że królowa Bona była również doskonałą tancerką i w licznej świcie włoskich artystów nie zabrakło mistrzów tańca. W swej tanecznej roli królowa zaprezentowała się już w czasie swojego wesela w 1518 r., kiedy zatańczyła w duecie z jedną ze swych dwórek taniec włoski, czym wzbudziła zachwyt króla Zygmunta I Starego. Od czasów panowania królowej Bony datuje się moda na niezwykle wymyślne bale maskowe, tzw. maskarady, w czasie których nie brakowało elementów przedstawień baletowych. Biorąc pod uwagę wszechstronne wpływy włoskie na dworze wawelskim, jak również analizując zapisy muzyczne tańców z Tabulatury organowej Jana z Lublina, możemy stwierdzić, że tańce dworskie wykonywane w tym okresie były w większości w stylu włoskim i należały zapewne do repertuaru włoskich mistrzów tańca, obecnego na licznych dworach ówczesnej Europy.
Do najczęściej spotykanych włoskich form tanecznych obecnych w okresie XVI w. w Polsce należą: Pawana, Passamezzo, Calata, Galiarda, Bergamesca, Kurant, Intrada. Wyżej wspomniane źródła świadczą również o istnieniu w repertuarze dworskim tańców polskich. Jak stwierdziła Zofia Stęszewska, są to często popularne melodie polskie, a niektóre z nich wykazują cechy metryczno-rytmiczne typu mazurkowego. Do form tanecznych świadczących o polskim pochodzeniu, zapisanych w Tabulaturze Jana z Lublina, należą: „Jeszcze Marcinie”, „Zakłułam się cierniem”, „Szewczyk idzie po ulicy”, „Poznanie”, „Hajducki”.
Rozpoczęta przez Królową Bonę moda na bale maskowe i balety rozpowszechniła się również na dworach książęcych i magnackich w całej Polsce. Taniec zaczął towarzyszyć wychowaniu młodego następcy tronu – Zygmunta Augusta, który niezwykle gustował w zabawach tanecznych. W spisie wydatków królewskich znajduje się informacja o wynagrodzeniu dla tancerza Sylwestra z Włoch, któremu wypłacono 18 florenów oraz 8 łokci sukna na płaszcz i na spodnie. Inna informacja o włoskim mistrzu tańca pochodzi z traktatu „Le Gratie d’Amore”, w którym autor Cesare Negri wymienia Lodovico Palauello pracującego na dworze króla polskiego Henryka II. Styl włoski w tańcach i przedstawieniach baletowych utrzymał się na Wawelu do początków XVII wieku.
Największą ilość informacji dotyczących spektakli baletowych w XVI w. znajdujemy w dokumentach opisujących widowiska z okazji zaślubin Zygmunta III Wazy z córkami arcyksięcia Karola, najpierw z Anną w 1592 r., potem z Konstancją w 1605 r. Należy podkreślić, że tzw. balety, to w ówczesnym okresie wielkie widowiska łączące w sobie elementy muzyczne, taneczne, teatralne i wokalne, a ich treść, najczęściej związana z mitologią, służyła apoteozie władców. Zarówno tańce weselne, jak i przedstawienia baletowe, odbywały się w „tanecznicy”, czyli sali tanecznej specjalnie udekorowanej na tą okazję. W relacji naocznych świadków znajdujemy bardzo dokładny opis wszystkich wydarzeń tanecznych: „Potem zeszło sześć par maszkarników z onej skały w hiszpańskim ubiorze, sześć po męsku, a sześć po białogłowsku, i ukłoniwszy się, tańcowali dobrą ćwierć godziny grzecznie, a owi, co byli ze świecami i z muzyką stanęli rzędem po dwu stronach. Między temi maszkarnikami był Król jmć i arcyksiążę Maksymilian, pan wojewoda także łęczycki, pan marszałek nadworny, pan marszałek litewski Dorostayski, pan Krasicki starosta bolimowski, starosta kruszwicki Kryski, starosta leżajski Opaliński, starosta sądecki Lubomirski, pan Jan Tęczyński i z dobrą godzinę tańcowali polskie tańce, pasomezy i hiszpaniolety i insze grzeczne tańce. Potym z nich jeden wywiódł królową, a drudzy mu służyli. Potym Batorową, królewnę i inne Niemki, a także i nasze Polki tańcowały z półtory godziny polskie tańce” i „Po tym wyszło sześć błazeneków, którzy mataczynę grzecznie tańcowali, a każdy miał z nich dzwonki u nóg, w ręku zaś albo bębenek włoski albo trąbkę jaką. Ci tańcowali godzinę i najlepiej ze wszystkich. Salty i mosprągi wysokie czynili, galardy, hiszpaniolety, i inne tańce włoskie cudnie tańcowali”.¹
Opis drugiego widowiska baletowego z 18.12.1605 r., dostarcza nam również istotnych informacji na temat form i stylu tańca prezentowanego na Wawelu. „…Na niedzielę… panowie senatorowie (było ich zaproszono kilku) tam się mieli dobrze jako i pierwej. Po obiedzie tańcowali w izbie pod głowami, o trzeciej zaś w noc poszli do tanecznice, gdzie maszkary były białogłowskie, między któremi była królewna jejmć i z innymi pannami. Było ich też sześć par, które grzecznie tańcowały włoskie tańce. Wywodziły też i inne panny, a najpierw króla jmci, arcyksiążę, królewica i inne panięta i dworzan, którzy musieli też tak skakać, jak i one. Kiedy też o którym wiedzieli, ze nie barzo dobry skoczek, tego barzo wywodziły, aby z kogo żartować miały. Jakoż było tam takich wielu, którzy barzo chybieli, choć we Włoszech bywali. Także i te tańce trwały do dziesiątej w noc. Nazajutrz w poniedziałek… Były też maszkary, ale in privato”.²
Cytowane wyżej opisy potwierdzają obecność włoskich i polskich form tanecznych w repertuarze baletowym i tanecznym dworu wawelskiego. Należy wspomnieć, iż niezwykle silna obecność włoskiej kultury muzycznej przetrwała aż do czasów panowania króla Jana Kazimierza, kiedy wraz z obecnością Marii Ludwiki Gonzagi na dworze polskim pojawiły się elementy kultury francuskiej, panującej wtedy również na innych dworach europejskich. Na koniec należy podkreślić, iż najstarsze źródła dotyczące sztuki tańca znajdują się na terenie Królewskiego Miasta Krakowa, a początki baletu w Polsce odnajdujemy w spektaklach baletowych wystawianych na dworze wawelskim.
Bibliografia:
A. Szweykowska, „Widowiska baletowe na dworze Zygmunta III (4 czerwca 1592, 13 oraz 18 grudnia 1605)”,Muzyka 966, R. XI, nr 1 (40), s. 28–29.
A. Szweykowska, „Widowiska baletowe na dworze Zygmunta III (4 czerwca 1592, 13 oraz 18 grudnia 1605)”,Muzyka 1966, R. XI, nr 1 (40), s. 27–36 [relacja dotycząca 18 grudnia 1605 r.].