Polonez – polskie dziedzictwo w muzyce, tańcu i kulturze
„(…) po ruchach tanecznych poloneza, w połączeniu z muzyką, można było zrozumieć całą historyję krajową, można zrozumieć charakter i obyczaje społeczne, ducha oraz serce narodu (…)”¹ – pisał w swoim dziele Szkoła tańca z 1888 r. Karol Mestenhauser, cytując słowa Karola Brodzińskiego. W tych kilku słowach, możemy częściowo znaleźć odpowiedź na pytanie co sprawia, że polonez tańczony jest dzisiaj powszechnie w całej Polsce, a jego tradycja rozpowszechniła się poza granicami naszego kraju, pojawiając się w środowisku dworskim, na salonach i scenach całej Europy. Cytat z podręcznika Mestenhausera wyjaśnia również, dlaczego taniec ten stał się inspiracją dla tak wielu kompozytorów polskich i zagranicznych. Nawiązując do słów Brodzińskiego i analizując historię oraz choreotechnikę poloneza można stwierdzić, że jest on nośnikiem bardzo wielu różnych elementów, które tworzą charakter i styl polski. Od momentu swojego powstania, aż do współczesności polonez pozostaje ilustracją społeczeństwa polskiego, stanowiąc swego rodzaju kod DNA wszystkiego co polskie; zawiera w sobie całe dziedzictwo kulturalne i obyczajowe narodu. Będąc specyficznym ambasadorem polskiej kultury zagranicą staje się własnością ogólnoludzką, którą przyswajają sobie inne kultury, tworząc swoje własne wersje poloneza. Jako jedyny taniec narodowy, polonez praktykowany jest powszechnie w Polsce i w środowiskach polonijnych w czasach współczesnych.
Źródła poloneza jako tańca funkcjonującego na dworze polskim możemy odnaleźć już w XVI wieku. Jego opisy jako procesyjnego, postępującego w wolnym tempie korowodu znajdujemy w tekstach literackich z tego okresu. Jednakże istotnym źródłem, wskazującym na istnienie pierwszych form poloneza w tym okresie, są zapisy nutowe mające w tytule określenie taniec polski, występujące w różnych językach. Szczególnie duża ilość tych kompozycji znajduje się w zbiorach niemieckich. Są to utwory, które różnią się od znanej powszechnie, typowej konstrukcji poloneza. To tańce dwumiarowe, posiadające bardzo prostą budowę z powtarzającymi się częściami. Następujący zaraz po nich szybki taniec trójmiarowy ewidentnie nosi cechy rytmiczne polskiego mazurka. Konstrukcja oparta na schemacie: wolny taniec dwumiarowy, szybki taniec trójmiarowy, nawiązuje do renesansowego modelu pawana – gajarda. W tej początkowej formie poloneza, możemy odnaleźć pewne pierwiastki typowe dla jego charakteru. Jest tańcem w tempie wolnym, uroczystym, podniosłym i poważnym. Posiada istotny pierwiastek wojenny, odnoszący się do tradycji rycerzy polskich, którzy w głównej mierze zajmowali się sztuką wojenną i jazdą konną, a w czasie uroczystości dworskich brali udział w paradach przed królem lub w jego towarzystwie. Broń przypięta do boku, typowy polski strój, wysokie buty na obcasach, stają się elementami determinującymi ruch i charakter poloneza. W swoim traktacie o tańcu „Orchesographie” z 1589 roku, francuski mistrz tańca Thoinot Arbeau wyjaśnia swojemu uczniowi, dlaczego Polacy poruszają się w szczególny sposób: „ich obcasy są umocowane i wypełnione korkiem lub żelazem włożonym do ich butów i przez to nie biegają tak lekko jak my. I jeśli przyglądnąć się im z bliska zobaczysz, że wszystkie zwierzęta (wyłączając kilka) chodzą w taki sposób (na palcach). To jest przyczyną, że Polacy wydają się wyżsi niż są o dwa, trzy palce”².
Koniec części 1.
Przypisy
¹ K. Mestenhauser, Szkoła tańca, 1888, s. 197–214.
² T. Arbeau, Orchesographie, Langres 1589, s. 45.